1. Cechy ogólne

     

  1. Mazurzenie, np.: cekać, copecka, suuzba (‘czekać, czapeczka, służba’)

 

  1. Udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np.: bradź na grzb’et, p’isadź uo staryf casaf (‘brać na grzbiet, pisać o starych czasach’)

 

  1. Samogłoski pochylone.
  2. a) a pochylone, realizowane jako o, np.: stolać śe, trova, kurzofka (‘stalać się = sturlać się, trawa, kurzawka = kurzajka’)
  3. b) o pochylone, realizowane jako ů, dźwięk pośredni między o i u, np.: drůga, uogrůt, vůs (‘droga, ogród, wóz’)
  4. c) e pochylone jako y (po spółgłosce twardej i miękkiej), np.: mlyko, v’ys, m’ysać, χlyp, tys (‘mleko, wiesz, mieszać, chleb, też)

 

  1. Samogłoski nosowe.

Wymowa samogłosek nosowych przypomina tę z języka literackiego, tzn. występują 2 nosowki: ę i ą z asynchronicznym rezonansem przed spółgłoskami zwartymi i podniesioną artykulacją e do y. W szczegółach przedstawia się to następująco:

W zakresie rezonansu nosowego

4.1. W pozycji śródgłosowej (w środku wyrazu)

    1. przed spółgłoską zwartą. W tej pozycji występują realizacje z rezonansem asynchronicznym, a więc typ yN, oN, np.: dyntka, pympek, gymba, boŋk, mondry (‘dętka, pępek, gęba, bąk, mądry’).
    2. przed spółgłoską szczelinową. W tej pozycji występuje rezonans nosowy synchroniczny, np.: võśiska, na Ślõsku, (‘wąsiska, na Śląsku’)

4.2. W pozycji wygłosowej (na końcu wyrazu) w poszczególnych pozycjach morfologicznych (w funkcji końcówek fleksyjnych).

            W wygłosie rezonans nosowy synchroniczny nie występuje:

  1. a) odpowiednik ogpol. ę (kontynuant staropolskiej nosówki krótkiej):

                        -e w 1. os. lp czasu teraźniejszego, np.: ide, uobleje će, vezne će (‘idę, obleję cię, wezmę cię’)

                        -e w B. l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, np.: vouej bapke (‘wołaj babkę’)

  1. b) odpowiednik ogpol. ą (kontynuant staropolskiej nosówki długiej):

-õ || -o w 3. os. lm czasu teraźniejszego, np.: χodzõ || χodzo (‘chodzą’)

-o w B. l. poj. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego, np.: staro kruove

-om w N. l. poj. rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego, np. ze starom krovom, ze śf’yntom Matuśom (‘ze starą krową, ze świętą Matusią = z Matką Boską’),

  1. Protezy:
  2. Labializacja, np.: uoćec, uof’ara, uoprośić śe, uodb’ić (‘ojciec, ofiara, oprosić się, odbić’).
  3. Prejotacja, np.: Jagńyska, Jantuś, jigua (‘Agnieszka, Antoś, igła’)
  4. Przydech (rzadki), np.: χeliasófka (‘Eliaszówka’)

 

  1. Cechy lokalne

2.1. Cechy fonetyczne

  1. Przejście wygłosowegow -f || -k. Przejście w -k jest wypierane przez -f, przenikające z gwary spiskiej i pienińskiej i staje się współcześnie coraz rzadsze.
  2. W wygłosie rdzeni, np.: daf, straf (‘dach, strach’)

W partykule niech: ńeg m’i pani co zapise (niech mi pani coś zapisze = przepisze lekarstwo’)

  1. W pozycjach morfologicznych (w końcówkach fleksyjnych):
  2. a) w końcówce -ach w Mc. l. mn. rzeczowników, np.: na placaf po dźatkaf, śńuftać po gorckaf, śpyrtoł po k’esonkaf, gotka uo straχaf : po polak, po χoupak (‘na placach po dziadkach, węszyć po garnkach, szperał po kieszonkach, gadka o strachach : po polach, po chałupach’)
  3. b) w końcówce -ych (|| -ich) w D. i Mc. lm przymiotników, zaimków itd., np.: mova nasyf uojcůf, innyf, u tak’iv jednyv novobogack’if (‘mowa naszych ojców, innych, u takich jednych nowobogackich’)
  4. c) w końcówce 1. os. lp czasu przeszłego, np.: ruob’uef, douef (‘robiłem, dałem’)

χ występuje też w miejscu k w grupach spółgłoskowych, np.: krzest, krzćiny, krzon, kćeć, skńe (‘chrzest, chrzciny, chrzan, chcieć, schnie’). Zjawisko to ma charakter leksykalny.

  1. Występowanie tzw. wstawnego e: meter, v’ater, liter (‘metr, wiatr, litr’)
  1. Wyrównanie tematu fleksyjnego, czego rezultatem jest brak oboczności e : # (zero dźwięku) w niektórych wyrazach, np. meχ : meχu (‘mech : mchu’)
  1. Cofnięcie artykulacji i, y przed ł, np.: rob’uua, traf’uu śe, modluu śe, odm’eńuua, śyk’yra ocskocuła, skruua (‘robiła, trafił się, modlił się, odmieniła, siekiera odskoczyła, skryła’); rzadziej buł (‘był’)
  1. Redukcja ć w wygłososowej grupie -ść w bezokolicznikach i rzeczownikach, np.: ńyś, gryś, grzysnoś, staroś (‘nieść, gryźć, grzeszność, starość’)
  1. Występowanie ś w miejscu literackiego sz w wyrazach pochodzenia obcego, np.: śpitol, śtrufać, muśtra, śpunt, ślufka, śpas (‘szpital, strofować, musztra, szpunt, szlufka, szpas’). Zjawiska tego nie należy utożsamiać z mazurzeniem.
  1. Redukcja ł w grupach spółgłoskowych, np. puca, pχa, puk (‘płuca, pchła, pług’)
  1. Redukcja ł w wyrazie pół i pokrewnych, np.: pu, punocka (‘pół, północka = pasterka’)
  1. Uproszczenia grup spółgłoskowych trz, strz, drz do č, šč, dž, np.: ča, ščelić, ščeχa, dževo (‘trza, strzelić, strzecha, drzewo’)
  2. Występowanie grupy źr w miejsce literackiej grupy jrz, np.: uobeźrou śe, źrały (‘obejrzał się, dojrzały’)
  1. Brak przedniojęzyko-zębowego ł. Zamiast niego występuje u niezgłoskotwórcze.
  1. Przejście wygłosowej grupy -aj w formach 2 os. l. poj. trybu rozkazującego w -ej, np.: dej, suχej, zav’yrej (‘daj, słuchaj, zawieraj’)
  1. Brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np.: ćesany, p’eron (‘ciosany, piorun’)
  1. Podwojenie s w wybranych formach: z lassa, v lesśe, bosso (‘z lasa, w lesie, boso’)
  1. Brak archaizmu podhalańskiego, podobnie jak u górali pienińskich.
  1. Brak akcentu inicjalnego, charakterystycznego dla górali podhalańskich. Akcentowana jest tutaj sylaba przedostatnia, a więc tak jak w polszczyźnie literackiej.

 

2.2. Cechy morfologiczne

 

  1. Końcówka -ma w 1 os. l. mn. czasu teraźniejszego i przyszłego prostego, np.: pudema, pojadema, musema, nakorm’ema; růbma rzont, podźma stont (‘pójdziemy, pojedziemy, musimy, nakarmimy; róbmy rząd, chodźmy stąd – powiedzenie na odchodne’). To końcówka znana też z gwary spiskiej.
  1. Szerszy zakres występowania końcówki -a w D. l. poj. rzeczowników męskonieżywotnych niż to ma miejsce w polszczyźnie liteckiej, np. do puota, z voza, dysca (‘do płotu, z wozu, deszczu’)
  1. Końcówka -‘e w D. l. poj. miękkotematowych rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych w mianowniku na -a , np. ze śyńe (‘z sieni’)
  1. Występowanie tzw. pluralis maiestaticus, tzn. form liczby mnogiej przy zwracaniu się do osób starszych, np. Mama jus pojeχal’i (‘mama już pojechała’). To tzw. „dwojenie”. W gwarze górali nadpopradzkich znane jest też tzw. „trojenie”, tj. zwracanie się do szanowanej osoby per „oni”, np.: cy uońi jus pojedl’i? (‘czy mama już pojadła?’). To znana również z innych gwar forma okazywania szczególnego szacunku, zwłaszcza księdzu, nauczycielowi.
  1. Czasownikowy morfem -uwać w miejsce literackiego -ować, np.: gotuvać, sanuvoł, napastuvać, sporuvać (‘gotować, szanował, napastować, sparować = dobrać do pary’)
  1. Rzadki morfem słowotwórczy -ata, np. odźata, przevdźata (‘odziata = odzienie, przewdziata = bielizna na zmianę’)
  1. Morfem -in tworzący przymiotniki dzierżawcze, np.: Valeruśine bonce, mamuśin placek (‘bękart Walerki; placek mamy’)
  1. Końcówka ­-ym w N. l. poj. w odmianie przymiotnikowo-zaimkowej, np. drevńanem vozem, bukovem drevnem (‘drewnianym wozem, bukowym drewnem’)

 

prof. Józef KĄŚ

 

Słownictwo górali nadpopradzkich zawiera praca Krystyny Dulak-Kulej Słownik Jaguliny. Naskif łojców mowa, Piwniczna Zdrój 2015.