1. Cechy ogólne

     

  1. Mazurzenie, np.: nasa skoła, v’idźis, cośći (‘nasza szkoła, widzisz, części’)
  1. Udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np.: piez någle zascekåł, tag nap’isåł, posed na vojne (‘pies nagle zaszczekał, tak napisał, poszedł na wojnę’)
  1. Samogłoski pochylone.
  2. a) a pochylone, realizowane jako å lub o, np.: słysåł, mås, groće (‘słyszał, masz, gracie’)
  3. b) o pochylone, realizowane jako ů, : můj, uogrůt, vůs, stůł (‘mój, ogród, wóz, stół’)
  4. c) e pochylone jako y (po spółgłosce twardej i miękkiek), np.: tys, grzyχ, śńyk, mlyko (‘też, grzech, śnieg, mleko’)

 

  1. Samogłoski nosowe.

Wymowa samogłosek nosowych jest jedną z najistotniejszych cech gwarowych tego regionu. Pod tym względem region nie jest jednolity. Dominuje typ jednonosówkowy, czyli barwa kontynuantów staropolskich nosówek ą krótkiego i ą długiego (nosowych a!), a więc odpowiedników literackiego ę i ą zbliżona jest do o.

Dają się tu wyróżnić 2 typy wymowy:

  1. typ ö (nosowe o) || (a więc o z rezonansem nosowym i bez, ale za to nieco podwyższone) występuje w północnych miejscowościach regionu, m.in. w: Mszanie Dolnej, Mszanie Górnej, Kasince Małej, Kasienie wielkiej, Lubomierzu, np.: göba || gọba (‘gęba’), göśi || gọśi (‘gęsi’). Zgodnie z wymową stpl. nosówki krótkiej (odpowiednika literackiego ę) wymawiane są połączenia e+N, np.: tọn, jedọn, śedọm, ćọmny.
  2. y, (nosowe y) || ö (jak na Podhalu) występuje na południu regionu, m.in. w Niedźwiedziu, Koninie, Porębie Wielkiej, np. śedym, ćymny. Taka wymowa występuje w śródgłosie, ale w wygłosie występuje (bez rezonansu), np.: jå idọ, jå v’idzo starọ bapkọ (‘ja idę, ja widzę starą babkę’).

 

  1. Protezy. W gwarze zagórzańskiej utrzymują się wszystkie trzy protezy, a więc:

 

  1. Labializacja, np.: uov’ecka, uokno, uorgank’i, uuχo, uusyć, uurvać (‘owieczka, okno, organki = harmonijka ustna, ucho, uszyć, urwać’). Współcześnie zanika labializacja w śródgłosie.
  1. Prejotacja, np.: jevang’el’ijo, jadvynt, jaksamit, jamyn, jancykrys, jangres, janielsk’i, jańůł, japatyt, japtykårz, jatramynt (‘ewangelia, adwent, aksamit, amen, ancykryst, agrest, anielski, anioł, apetyt, aptekarz, atrament’)
  2. Przydech, np.: χalektryka, χałun, χapetyt, χarynda (‘elektryka, ałun, apetyt, arenda’). Przydech, podobnie jak prejotacja, mają charakter leksykalny.

 

  1. Cechy lokalne

2.1. Cechy fonetyczne

  1. Występowanie tzw. wstawnego e: meter, v’ater (‘metr, wiatr’)
  1. Wymowa grup ił, il jako ‘eł, ‘el, np. rob’el’i, robi’eł, młůćeły, młůćel’i (‘robili, robił, młóciły, młócili’)
  1. Przejście wygłosowegow -k. Zjawisko to występuje we wszystkich pozycjach, tzn.:
  2. W wygłosie rdzeni, np.: grok, uobuk, strak (‘groch, obuch, strach’)

W partykule niek.

  1. W pozycjach morfologicznych (w końcówkach fleksyjnych):a) w końcówce -ach w Mc. l. mn. rzeczowników, np.: puo lasak, na uogrodak (‘po lasach, na ogrodach’)
  2. b) w końcówce -ych (|| -ich) w D. i Mc. lm przymiotników, zaimków itd., np.: do tyk nasyk staryk uojcůf, uod ńik (‘do tych naszych starych ojców, od nich’)
  3. c) w końcówce 1. os. lp czasu przeszłego, np.: byłek, zajeχåłek (‘byłem, zajechałem’)
  4. d) w końcówce 1. os. lp trybu przypuszczającego, np.: ståłbyk, kćåłbyk (‘stałbym, chciałbym’)

 

  1. Utrzymywanie się u najstarszych osób przedniojęzykowego ł, np.: głova, młody
  1. Utrzymywanie się u najstarszych osób dawnego ř (r frykatywnego), np. břyk, gřecny, před (‘brzeg, grzeczny, przed’)
  1. Utrzymywanie się u najstarszych osób w Porębie Wielkiej i Koninie (na południu regionu) dawnego połączenia ři, np.: tři gřiby, přigařńe, přip’ecek (‘trzy grzyby, przygarstnie = garść, przypiecek’)
  1. Uproszczenia grup spółgłoskowych trz, strz, drz do č, šč, dž, np.: ča, čask, oščyc, dževo (‘trza, trzask, ostrzyc, drzewo’)
  1. Osłabiona wymowa χ w pozycji interwokalicznej (między dwiema samogłoskami), np.: słuała (słuchała’)
  1. Podwojenie s w wybranych formach: z lassa, v lesśe (‘z lasa, w lesie’)
  1. Depalatalizacja (stwardnienie) rz w formie bierze do b’ere
  1. Szczątkowe zachowanie archaizmu podhalańskiego na południu regionu, m.in. w Olszówce, np. zývy, sýć (‘żywy, szyć’)
  1. Występowanie grupy źr w miejsce literackiej grupy jrz, np.: uźreć, źrały, vyźryć (‘ujrzeć, dojrzały, wyjrzeć’)
  1. Zachowanie znanego też z gwary podhalańskiej twardego k w wygłosie tematu rzeczowników w N. l. poj. oraz zakończenia -kem w niektórych przysłówkach, np.: patykem, Bogem; boskem, cołkem (‘patykiem, Bogiem; boso, całkiem’)
  1. Zachowanie akcentu inicjalnego na południu regionu, m.in. w Porębie Wielkiej, np.: n'akosone, n'asypovać, p'ozbiyrać (‘nakoszone, nasypywać, pozbierać’)
  1. Przejście wygłosowej grupy -ej w przysłówkach i przymiotnikach w -y || -i, np.: gořy, bardźi, tåńi, do stary baby, od nasy ćotk’i (‘gorzej, bardziej, taniej, do starej baby, od naszej ciotki’)
  1. Brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np.: zav’ezła, přińesła, m’etła březovå (‘zawiozła, przyniosła, brzozowa miotła’)
  1. Redukcja spółgłoski ł po spógłoskach zwarto-wybuchowych, np.: dugo, guχy, gup’i, gupota, tuc, tucek, tusty (‘długo, głuchy, głupi, głupota, tłuc, tłuczek, tłusty’)

 

2.2. Cechy morfologiczne

  1. Występowanie końcówki -ek w 1. os. l. poj. czasu przeszłego, np. byłek, śådek, cekåłek (‘byłem, siadłem, czekałem’)
  1. Końcówka -k w 1. os. l. poj. trybu przypuszczającego, np. śådbyk, zjådbyk, kośełbyk (‘siadłbym, zjadłbym, kosiłbym’)
  1. Występowanie analitycznych form czasownika być: jo jes, my sọm, vyśće sọm (‘jestem, jesteśmy, jesteście’)
  1. Synkretyczna końcówka -ov’i w C. i Mc. lp rzeczowników męskoosobowych, np.: dej tatov’i, v’ysal’i śe na tatov’i (‘daj tacie, wieszali się na tacie’)
  1. Szczątkowe zachowanie końcówki -va w 1. os. l. mn. czasu teraźniejszego i tryby rozkazującego, np. idźeva, půdźva (‘idziemy, chodźmy!’). Końcówka występująca w Kasinie Wielkiej i Węglówce.
  1. Występowanie imiesłowu przysłówkowego współczesnego z morfemem -yncy, np. idyncy, grajyncy, śedzyncy (‘idąc, grając, siedząc’)
  1. Szerszy zakres występowania końcówki -a w D. l. poj. rzeczowników męskonieżywotnych niż to ma miejsce w polszczyźnie liteckiej, np. do dysca, z lassa (‘do deszczu, z lasu’)
  1. Końcówka || -o w M. l. mn. rzeczowników zbiorowych, np. vůjćå, kśyndzå (‘wójtowie, księża’)
  1. Końcówka -a w M. l. mn., np.: grunta, sprzynta (‘grunty, sprzęty’)
  1. Końcówka -‘e w D. l. poj. miękkotematowych rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych w mianowniku na -a , np. přyndze, ze studńe, do kọńarńe (‘przędzy, ze studni, do koniarni = stajni dla koni’)
  1. Końcówka w B. l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych w M. l. poj. na , np. idõ na msõ śf’yntõ, jeś v’eceřõ (‘idę na mszę świętą, jeść wieczerzę’)
  1. Mieszanie rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego, np. χłopy posły (‘chłopi poszli’)
  1. Morfem -ọn tworzący nazwy mieszkańców miejscowości (w miejsce -anin), np.: kośincọn, porymb’ọn. To cecha właściwa również innym gwarom Małopolski południowej.
  1. Morfem -in tworzący przymiotniki dzierżawcze, np.: mam’ine odźyńe, Maryśine dźyfcọ (‘odzienie mamy, dziewczę Marysi’)
  1. Oboczna postać przedrostka no- || noj- tworzącego stopień najwyższy przymiotników i przysłówków, np.: nolepsy, nojgorsy; nolep’i, nojspořy (‘najlepszy, najgorszy; najlepiej, najsporzej = najszybciej’)
  1. Czasownikowy morfem -ować w miejsce literackiego -ywać || -iwać, np. zagrabovać, zesypovać, dokazovać, vyskakovać (‘zagrabywać, zsypywać, dokazywać, wyskakiwać’)
  1. Zachowanie dawnego przyimka i przedrostka s, np.: svijać, ś nim, śloz (‘zwijać, z nim zlazł’)

 

prof.  Józef Kąś

 

Słownictwo pogórzańskie zawiera praca Józefy Kobylińskiej Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej), Kraków 2001.