1. Cechy ogólne

           

  1. Mazurzenie, np.: kuosycek, kaͤm’åńocek, kurcota (‘koszyczek, kamieniaczek, kurczęta’).
  1. Udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np.: uobrȯb uot kuosy, byṷ osed m’ińoty, ńe vyrvåny (‘obrąb od kosy; był oset minięty, nie wyrwany’).
  1. Samogłoski pochylone.

a) a pochylone, realizowane jako å lub o, np.: povṷůcyć puokṷåt; urvoṷ puotkovo (‘powłóczyć pokład - ‘zabronować podorywkę’; urwał podkowę’)

b) o pochylone, realizowane jako ů, np.: tšůsṷo, růvnym krokom, kůi̭, brůzda (‘trzósło, równym krokiem, koń, bruzda’)

c) e pochylone, realizowane jako y po spółgłosce twardej i miękkiej, np.: dysc, zab’yӡony, polyfka, duostaṷa gduova b’ydnå, rokam’i śe m’ysaṷo (‘deszcz, zabiedzony, polewka, została wdowa biedna, rękami się mieszało’).

  1. Samogłoski nosowe.

            Gwara Lachów Limanowskich to gwara jednonosówkowa, tzn. odpowiedniki literackiego ę i ą są mocno zbliżone i podstawą ustną w obu przypadkach jest o. Nie są one jednak identyczne, bo odpowiednik ę ma zwykle barwę o, zaś odpowiednik ą - barwę ȯ, tj. o nieco zwężone, np. na ṷȯko (‘na łąkę’). Nie jest to jednak wymowa regularna i konsekwentna. W gwarze tej widoczne są bowiem związki z gwarą Lachów Sądeckich, przejawiające się w tzw. „szerokiej” wymowie odpowiedników ę, a więc zbliżonej barwą do a. Taką wymowę notował jeszcze J. Reichan. Wymowa „szeroka” ustępuje jednak współcześnie bardzo mocno, w czym należy widzieć ujednolicanie systemu nosówkowego.

 

Rezonans nosowy.

4.1. W pozycji śródgłosowej (w środku wyrazu) przed spółgłoską zwartą i szczelinową występuje o bez rezonansu, np.: klokaṷy na kuolanak, zoby, zopce, dobže zag’ote, zap’oće, gośi, kurcota, gȯzva, vytšȯsaṷo śe, braṷo śe uobṷȯg na roko, rȯcka (‘klękały na kolanach, zęby, zębce, dobrze zagięte, zapięcie, gęsi, kurczęta, gązew, wytrząsało się, brało się obłąk na rękę, rączka’)

4.2. W pozycji wygłosowej (na końcu wyrazu). Poza końcówką -om w N. l. poj. w odmianie rzeczownikowo-przymiotnikowej i czasownikowej (z nasom bapkom - ‘z naszą babką’) dominuje typ -o.

            A oto szczegóły:

a) odpowiednik ogpol. ę (kontynuant staropolskiej nosówki krótkiej):

                        -o w 1. os. l. poj. czasu teraźniejszego, np.: myślo (‘myślę’)

                        -o w B. l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w M. l. poj. na a jasne, np.: i̭edno sk’ibo, bral’i śf’ocono vuodo, fkrocaṷo śe stolko (‘jedną skibę, brali święconą wodę, wkręcało się stalkę’)

                        -o w B. l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w M. l. poj. na a pochylone, np.: dal’i na mso (‘dali na mszę’)

b) odpowiednik ogpol. ą (kontynuant staropolskiej nosówki długiej):

-o w 3. os. l. mn. czasu teraźniejszego, np.: i̭esce kuoso kuosomi (‘jeszcze koszą kosami’)

-o w B. l. poj. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego, np.: na drugo v’eś, mos robotno bab’ino (‘na drugą wieś, masz robotną babinę’)

-om w N. l. poj. rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego, np. χlyp s kavom, palmom śf’oconom (‘chleb z kawą, palmą święconą’).

 

Grupy eN, aN. W obu połączeniach dominuje typ oN, np.:

            eN > oN: v i̭eśońi, źom’a, ton vůs, śecońe (‘w jesieni, ziemia, ten wóz, sieczenie’)

            aN > oN, aͤN: bykaͤm’i, rokam’i śe robiuo, åmon, grapkom’i (‘bykami, rękami się robiło, amen, grabkami’).

 

  1. Protezy. Z tego zakresu odnotować należy labializację. Pozostały protezy występują zupełnie sporadycznie. Por.: śe pšy uoraṷo śe, kuosa (‘się przyorało, kosa’).

 

  1. Cechy lokalne

 

  1. Przejście wygłosowegow -k. Zjawisko to występuje w następujących pozycjach:

a) W wygłosie rdzeni, np.: ṷai̭cuk (‘łańcuch’)

b) W pozycjach morfologicznych (w końcówkach fleksyjnych):

            - w końcówce -ach w Mc. l. mn. rzeczowników, np.: v rokak (‘w rękach’)

            - w końcówce -ych (|| -ich) w D. i Mc. l. mn. przymiotników, zaimków itd., np.: o starodownyk žecak (‘o starodawnych rzeczach’)

            - w końcówce 1. os. l. poj. czasu przeszłego, np.: muśaṷak se kośić sama (‘musiałam sobie kosić sama’)

            - w końcówce 1. os. l. poj. trybu przypuszczającego, np.: byṷabyk ńe zdȯzyṷa (‘byłabym nie zdążyła’)

c) W partykule niek.

  1. Brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np.: i̭oi̭ka ńesṷy (‘jajka niosły’).
  1. Brak przedniojęzykowego ł; w jego miejsce występuje niezgłoskotwórcze u, czyli ṷ, podobnie jak w polszczyźnie literackiej.
  1. Przejście wygłosowego ń w jotę unosowioną, np. kůi̭ (‘koń’). Podobnie przed zwartoszczelinowymi i zwartymi, np.: ṷai̭cuk (‘łańcuch’).
  1. Twarde k, g przed końcówką -om (< z -em) w N. lp. rzeczowników, np. za pṷugom, patykom, z makom (‘za pługiem, patykiem, z makiem’).
  1. Podwojenie s w wybranych formach: po lassak, po leśśe (‘po lasach, po lesie’).
  1. Morfem -ygo w D. l. poj. w odmianie przymiotnikowej, np. tygo starygo, np.: na i̭ednygo (‘na jednego’).
  1. Zachowanie końcówki -e w D. l. poj. rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego, np.: duo stai̭ńe (‘do stajni’).
  1. Prefiks uoz- (roz-), np.: uoskṷadać, uozm’atać, (‘rozkładać, rozmiatać ‘rozrzucać gnój w polu’).
  1. Występowanie tzw. pluralis maiestaticus, tzn. form liczby mnogiej przy zwracaniu się do osób starszych lub ich wspominaniu, np. nasa bapka godal’i. U osób z najstarszej grupy wiekowej jest to cecha występująca konsekwentnie.

 

 

prof. Józef Kąś